İşkodra’da İki Bayrağın Gölgesinde Bir Paşa

Hasan Rıza Paşa

Geçtiğimiz hafta Arnavutluk’taydım. Yolum, ülkenin kuzeyindeki önemli şehirlerden biri olan İşkodra’ya düştü. Pazar günü olmasına rağmen şehir oldukça hareketliydi. Caddeler, sokaklar ve özellikle kafeler insanlarla doluydu. İşkodra’nın günlük hayatını izlerken, şehrin merkezindeki bir parkta gözüme takılan iki bayrak beni bir anda tarihin başka bir sayfasına götürdü. Türk bayrağı ve Arnavutluk bayrağı yan yana dalgalanıyordu.

Bayrakların bulunduğu yerde bir de anıt vardı. Yaklaştığımda bunun Hasan Rıza Paşa Anıtı olduğunu öğrendim.

Hasan Rıza Paşa, Balkan Harbi yıllarında İşkodra Valisi ve şehrin savunmasının başındaki Osmanlı kumandanıydı. 1912-1913 yıllarında İşkodra, Sırp ve Karadağ kuvvetlerinin kuşatması altındaydı. Hasan Rıza Paşa, şehrin teslim edilmesine karşı çıkarak savunmayı sürdürdü ve 30 Ocak 1913'te bir suikast sonucu hayatını kaybetti. Türkiye'nin TİKA kurumu da onu İşkodra'yı Karadağlılara karşı savunurken şehit edilen vali olarak tanımlıyor.

İşkodra'da bu anıtın önünde durduğumda beni en çok düşündüren şey, yalnızca bir Osmanlı paşasının anıtıyla karşılaşmış olmak değildi. Asıl dikkatimi çeken, Türk bayrağı ile Arnavutluk bayrağının aynı yerde yan yana durmasıydı.

Çünkü tarih bazen kitaplarda anlatıldığı kadar basit değildir.

Bir insanın kimliği, hangi devlete hizmet ettiği veya hangi ordunun üniformasını giydiği kadar, geride bıraktığı izlerle de değerlendirilir. Hasan Rıza Paşa'nın İşkodra savunmasındaki rolü, bugün Türkiye ile Arnavutluk arasındaki ortak tarih açısından farklı bir anlam taşıyor. Anıtın 2007 yılında Türkiye Cumhuriyeti Genelkurmay Başkanlığı ve Millî Savunma Bakanlığı tarafından yaptırılması da bunun göstergelerinden biri. Anıt, Arnavutluk'taki tek Türk anıtı olarak tanımlanıyor ve Türkiye ile Arnavutluk'un ortak tarihî mirasının bir parçası olarak korunuyor.

Düşünün; aradan yüz yılı aşkın zaman geçmiş. Osmanlı İmparatorluğu tarih olmuş, Balkanlar defalarca değişmiş, sınırlar yeniden çizilmiş, devletler kurulmuş. Fakat İşkodra'nın merkezinde bir paşanın anıtı hâlâ duruyor. Üstelik yanında Türk ve Arnavut bayrakları...

Bu manzara bana tarihin sadece geçmişten ibaret olmadığını düşündürdü.

Bugün İşkodra sokaklarında gençler kafelerde oturuyor, insanlar pazar gününün keyfini çıkarıyor, turistler şehri geziyor. Hayat bütün canlılığıyla devam ediyor. Fakat şehrin bir köşesinde, geçmişten bugüne uzanan sessiz bir hikâye duruyor.

Hasan Rıza Paşa'nın hikâyesi aynı zamanda Balkanların ne kadar karmaşık ve iç içe geçmiş bir tarih taşıdığını da gösteriyor. Türkler ve Arnavutlar yüzyıllar boyunca aynı coğrafyada yaşamış, aynı şehirlerde bulunmuş, aynı savaşların ve büyük tarihî değişimlerin içinde yer almış insanlar.

İşkodra'da gördüğüm o iki bayrak bu yüzden benim için sıradan iki bayrak değildi.

Biri Türkiye'yi, diğeri Arnavutluk'u temsil ediyordu. Ama yan yana durduklarında, iki ülkenin bugünü kadar geçmişine de işaret ediyorlardı.

Geçmişte yaşananları bugünün insanları yeniden değerlendirebiliyor. Bir zamanlar savaşların, kuşatmaların ve büyük siyasi hesapların yaşandığı topraklarda bugün insanlar aynı meydanlarda oturup kahvesini içebiliyor, aynı şehrin sokaklarında huzur içinde dolaşabiliyor.

Ben İşkodra'da Hasan Rıza Paşa'nın anıtının karşısında dururken biraz da bunu düşündüm.

Bir zamanlar savaşın ortasında kalan bir şehir, bugün hayatın, insanların ve dostluğun şehri olmuştu ve o parkta yan yana duran Türk ve Arnavut bayrakları, belki de geçmişin bütün karmaşasına rağmen geleceğe bırakılabilecek en anlamlı görüntülerden biriydi.

İşkodra'dan ayrılırken aklımda şehrin kafeleri, hareketli sokakları ve o iki bayrak kaldı.

Bir de yüzyılı aşkın bir geçmişten bugüne sessizce bakan Hasan Rıza Paşa...

Bazı anıtlar yalnızca bir kişiyi değil, iki halkın ortak hafızasında kalan bir tarihi anlatır. İşkodra'daki Hasan Rıza Paşa Anıtı da bana tam olarak bunu hatırlattı.

NOT: Ben anıtı incelerken bir aile anıtın bulunduğu yere geldi ve 5-6 yaşlarında kızlarına bir şeyler söyledi. Kız çocuğu hemen anıta doğru dönerek ayakta, kıpırdamadan dimdik durdu ve saygı duruşunda bulundu. Çok şaşırdım. Aradan yıllar geçmesine rağmen İşkodra  halkı Hasan Rıza Paşa’yı unutmamış ve çocuklarına saygı duyması gerekliliğini anlatıyorlardı. Ne güzel bir davranış…